'Patriarch van Moskou is verantwoordelijk voor voortduren schisma'

Hilversum (door Christian van der Heijden) - "Patriarch Aleksi II van Moskou is de hoofdverantwoordelijke voor het uitblijven van de eenheid tussen de Orthodoxe Kerken en de Katholieke Kerk." Dat zegt prof. dr. Wil van den Bercken vandaag tegenover katholieknederland.nl naar aanleiding van de aanstaande ontmoeting van de paus met patriarch Bartolomeos in Istanbul. Theoloog en slavist Van den Bercken is bijzonder hoogleraar 'Christendom van Rusland en Oekraïne' aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Hagia Sofia
Paus Benedictus XVI ontmoet op 30 november, het hoogfeest van de apostel Andreas, zijn orthodoxe evenknie in de Hagia Sofia in Istanbul. "Deze plek is natuurlijk zeer symbolisch. Na de val van Constantinopel in 1453 werd deze belangrijkste kathedraal van de Byzantijnse christenheid door de Turken in een moskee veranderd. Tegenwoordig is het een museum, maar dit gebouw heeft nog steeds voor velen een grote emotionele betekenis. Wat de Sint-Pieter voor katholieken is, is de Hagia Sofia voor de orthodoxe gelovigen", zegt Van de Bercken.

Bartolomeos heeft geen macht
De ontmoeting van de paus met Bartolomeos is volgens Van den Bercken 'heel belangrijk', maar moet niet worden overschat. "De patriarch van Constantinopel is binnen de orthodoxie protocollair de voornaamste bisschop. Maar hij heeft geen enkele macht. Hij vertegenwoordigt slechts enkele duizenden gelovigen. In zijn eentje kan hij de eenheid tussen de Katholieke Kerk en de Orthodoxe Kerken niet voor elkaar krijgen. Als iemand het zou kunnen dan is het de patriarch van Moskou, maar die wil het niet."

Moskou, het nieuwe Constantinopel
Sinds de val van Constantinopel in 1453 beschouwden de tsaren Rusland als de erfgenaam van het Byzantijnse Rijk en Moskou als het nieuwe Constantinopel. Van den Bercken: "De Russisch Orthodoxe Kerk is dus eigenlijk de belangrijkste partij binnen de orthodoxie. De patriarch van Moskou is een sleutelfiguur. Als die omgaat, zal het Oost-West-schisma in de ruime betekenis worden opgeheven."

Schisma
Het Oosters Schisma, of zoals de orthodoxen zeggen het Westers Schisma, dateert van 16 juli 1054 toen pauselijke delegaten in een volle Hagia Sofia de patriarch van Constantinopel excommuniceerden. Op diens beurt sprak hij de banvloek over de paus uit. Aan deze scheuring lag een conflict over de pauselijke jurisdictie over Byzantijnse gebieden in Italië ten grondslag. Beide partijen zeiden echter dat theologische geschillen de eigenlijke reden vormden. (Zie Encyclopedie: Filioque) 

Gewonnen race
"Het schisma werd feitelijk in 1965 beëindigd. Aan het einde van het Tweede Vaticaans Concilie hieven paus Paulus VI en patriarch Athenagoras van Constantinopel de wederzijdse banvloeken op. Maar het schisma in ruimere zin bleef voortduren, omdat de andere orthodoxe patriarchen de monarchistische positie van de paus als een provocerend struikelblok bleven zien. Het bezoek van Benedictus XVI aan Istanbul kan daar weinig aan veranderen, want de relatie met het patriarchaat van Constantinopel is eigenlijk al een gewonnen race. Temeer ook omdat Bartolomeos zeer naar Rome neigt, wat hem door de andere patriarchen, met name die van Moskou, Belgrado en Sofia, wordt kwalijk genomen", aldus de Nijmeegse hoogleraar.

Russen versus Polen
Hoewel er weinig signalen zijn dat er binnenkort een oecumenische doorbraak te verwachten is, blijft Van de Bercken optimistisch. "De huidige paus ligt in Rusland in ieder geval beter dan Johannes Paulus II. Dat was een Pool. En de Russen hebben een eeuwenoude politieke en religieuze rivaliteit met de katholieke Polen. En toen deze paus in 2002 ook nog eens vier Latijnse bisdommen op Russische bodem oprichtte, had hij het helemaal verbruid. Eerlijk gezegd, vond ook ik dat onnodig provocerend", aldus Van den Bercken, die al vanaf 1970 minstens één keer per jaar naar Rusland reist voor onderzoek. "Toch heeft het Vaticaan een punt als het zegt dat godsdienstvrijheid nu eenmaal met zich meebrengt dat je vrij geloofsgemeenschappen kunt stichten. Dat doen de Russen buiten Rusland immers ook. Toch wordt Rome van zieltjeswinnerij beschuldigd."

Pauselijke Onfeilbaarheid
Van den Bercken sluit niet uit dat Benedictus op het gebied van het voor orthodoxen stuitende dogma van de pauselijke onfeilbaarheid voor een doorbraak kan zorgen. "Ook in de Russisch-Orthodoxe Kerk beschouwt men Petrus als de eerste onder de apostelen. Dus de bisschop van Rome is ook voor de Russische orthodoxie van groot belang. Alleen de manier waarop de pausen in de geschiedenis aan hun primaatschap uiting gaven, is voor de orthodoxen een groot probleem. In de ogen van de Russen hebben de pausen hun aanspraak op het primaatschap verspeeld. Zij erkennen alleen de positie van de paus in samenspraak met alle bisschoppen, vergaderd in volstrekte collegialiteit op een Oecumenisch Concilie. De orthodoxen erkennen alleen de onfeilbaarheid van een Oecumenisch Concilie. Ze verwerpen het solitaire optreden van de paus in geloofszaken. Dus het punt van de pauselijke onfeilbaarheid in zijn huidige vorm is een onoverbrugbare kloof. Maar buiten dat blijft Moskou hangen in antikatholieke animositeit. Die is historisch verklaarbaar. Trouwens, tot aan het Tweede Vaticaans Concilie was Rome ook bevooroordeeld ten aanzien van de ander partij."

Zie voor uitgebreide historische achtergronden in de Encyclopedie het lemma href="http://www.katholieknederland.nl/abc/detail_objectID585186.html"Oosters Schisma.